Các giai đoạn trưởng thành của một tranh biện viên
Có một điều mình cần nói rõ trước để tránh gây hiểu nhầm: đây không phải thang đo thành tích hay trình độ. Không phải cứ bước sang giai đoạn sau thì tự nhiên mình sẽ có nhiều thành tích hơn và đấu giỏi hơn người ở giai đoạn trước. Bộ môn này quá phức tạp để mình đề xuất một thang đo như vậy.
Ở bài này, mình chỉ muốn viết về những giai đoạn một tranh biện viên có thể trải qua trong quá trình trưởng thành. Không phải ai cũng trải qua tất cả các giai đoạn, và chúng cũng không nhất thiết diễn ra đúng thứ tự này. Nhưng theo kinh nghiệm của mình, đây là những giai đoạn mấu chốt trên hành trình ấy. Mình có vài nhận xét về đặc điểm của từng giai đoạn. Mình nghĩ khi nhận ra mình đang ở giai đoạn nào, điều gì đang cản trở mình và vì sao, mình sẽ có thêm thông tin để tìm cách đi tiếp.
Khi mình còn bỡ ngỡ
Cái tôi lúc này: Mình mới được giới thiệu với tranh biện, tập một hai bài nói rồi đi giải đầu tiên. Mình sợ bị người khác đánh giá nên dễ thấy xấu hổ. Mình ngại nói và thích im lặng, vì nói thì có thể sai, còn im lặng thì không bao giờ sai.
Điều giữ mình lại: Khi không dám thử, mình tự lấy đi cơ hội học của chính mình. Mình ít tham gia vì sợ làm sai, sợ bị đánh giá. Vì thế, mình học chậm hơn so với khả năng của bản thân.
Để đi tiếp: Nếu phụ huynh, huấn luyện viên hoặc anh chị đi trước đang dẫn dắt các bạn mới, mình nghĩ sau các buổi tập và trận đấu, nên khuyến khích các bạn tự hỏi: “Em thích bài nói nào nhất? Vì sao?” “Có ý nào làm em ngạc nhiên không?” “Em tò mò muốn tìm hiểu thêm về đề nào nhất?”
Các bạn mới chưa có khả năng phân tích cả trận đấu, nên chưa cần yêu cầu các bạn làm điều đó. Những câu hỏi trên giúp các bạn chuyển sự chú ý từ bài nói của mình sang những điều mình thấy hứng thú và muốn tìm hiểu thêm.
Nhìn lại: Điều quan trọng ở giai đoạn này là tạo một môi trường để các bạn mới không thấy xấu hổ khi tham gia, và bắt đầu tò mò về bộ môn cũng như thế giới xung quanh.
Khi trận nào cũng hay
Cái tôi lúc này: Mình nhớ giai đoạn này đẹp quá. Cứ sau vài trận là mình thấy bản thân tiến bộ rõ rệt. Hôm nào ngủ dậy mình cũng thấy mình giỏi hơn hôm qua. Vì thế, mình rất háo hức đi giải và đấu tập.
Điều có thể giữ mình lại: Bản thân giai đoạn này không có vấn đề gì cần phải "sửa". Nhưng nếu người xung quanh chỉ nhắc đến thứ hạng, các bạn đang học sẽ bắt đầu chỉ nhận ra sự tiến bộ của mình qua kết quả, và dần đánh mất khả năng nhìn thấy những thay đổi trong kỹ năng.
Để đi tiếp: Cứ chơi nhiều, và tập có kỷ luật hơn. Có thể bắt đầu bằng những bài tập tập trung khắc phục điểm yếu (mình đã viết trong bài trước). Vẫn nên liên hoan khi các bạn đạt thành tích. Nhưng sau đó, phải phân tích cụ thể: trận trước bạn chưa giải thích rõ cơ chế, trận này bạn đã làm tốt hơn như thế nào; giải trước bạn chưa bắt được ý của đối phương, giải này điều gì giúp bạn tiến bộ?
Nhìn lại: Đây là lúc mình học các kỹ năng nền, và rất háo hức học vì có thể thấy mình tiến bộ hằng ngày.
Khi mình cần chiến thắng để thấy mình giỏi
Cái tôi lúc này: Sau khi bỏ bao nhiêu công sức để học, thì đây là lúc mình có thể gặp lần chững lại đầu tiên. Mình đã biết dựng khung, xây cơ chế, so sánh và phản hồi. Mình có thể nói một bài đầy đủ. Mong muốn có thành tích khiến mình chơi nghiêm túc hơn. Nhưng rồi nó biến thành nhu cầu được xác nhận bản thân: nếu thắng, mình là người giỏi; nếu thua, mình thấy day dứt.
Điều giữ mình lại: Mình bắt đầu để ý điểm nói, so sánh thành tích, ngại gặp đội mạnh hơn. Nếu giám khảo cho mình thua, mình sẽ muốn chất vấn. Mình dành nhiều thời gian nghĩ về cái tôi hơn là bộ môn, vì mình bắt đầu dựa vào những trận thắng để xây dựng lòng tự tôn.
Mình cũng nghĩ rằng nếu đã làm bài nói “đúng” thì phải được thưởng: có khung, có phản hồi, có so sánh, vậy sao vẫn thua? Với tâm lý cần chiến thắng như vậy, mình dễ thấy bực bội, oan uổng và khó tự phân tích xem bài nói của mình thực sự tốt đến đâu.
Để đi tiếp: Ở điểm này, mình nghĩ mình cần tìm lại lý do khiến mình bắt đầu tranh biện: trước khi hiểu thế nào là điểm nói và thành tích, tại sao mình thấy tranh biện hay? Hãy nói chuyện với những anh chị đã từng trải qua giai đoạn này. Nghe lại bài mình nói, rồi mở bài nói cho một người ngoài cộng đồng nghe: họ hiểu được gì, có ấn tượng với điều gì, họ có muốn nghe tiếp không? Lòng tự tôn của mình nên nằm ở những yếu tố giá trị nền tảng này, chứ không phải nằm trong những kết quả mà mình không có khả năng kiểm soát trực tiếp.
Nhìn lại: Đây là giai đoạn mà cơ chế của bộ môn, như điểm số, thắng thua và thành tích, dễ làm mình mất khả năng học hỏi và tận hưởng từng trận đấu. Khi phải dành tâm trí chăm sóc cái tôi, mình không còn đủ khả năng để tự đánh giá bản thân và nâng cao trình độ.
Khi thành tích trở thành cái trói buộc
Cái tôi lúc này: Nếu vượt qua giai đoạn trước, đây dễ là lần thứ hai mình thấy trình độ chững lại. Mình đã có thành tích và một lối chơi hiệu quả. Mình không còn cần thắng từng trận để thấy mình có giá trị, nhưng mình sợ đánh mất hình ảnh đã xây được. Nếu đổi cách xây bài mà nói dở đi thì sao? Nếu điểm nói giảm, mình có bị đánh giá không? Phải chăng những thành tích trước chỉ là do ăn may?
Điều giữ mình lại: Mình dùng đi dùng lại công thức quen thuộc vì nó vẫn giúp mình thắng. Nhưng trận nào cũng bắt đầu giống trận nào. Trước đây, mỗi trận đều có cái để học; bây giờ đi giải, mình chỉ lặp lại những gì đã làm ở các giải trước. Khi gặp người giỏi hơn, mình biết họ giỏi hơn, nhưng không biết phải thay đổi điều gì để thu hẹp khoảng cách. Mình giữ mình trong cách chơi an toàn, không tiến lên, mà giậm chân tại một điểm mình đã “hài lòng”.
Lúc thắng, mình cho rằng đó là dĩ nhiên. Lúc thua, mình thấy xấu hổ và buồn. Tranh biện không còn đem lại niềm vui như trước. Trận nào cũng giống trận nào, và mình bắt đầu thấy bộ môn này nhàm chán.
Để đi tiếp: Mình có thể đi giải với những người đồng đội mới, ít kinh nghiệm hơn, hoặc chơi ở những vị trí chưa quen. Mình có thể sang một cộng đồng khác để thử sức và học cách chơi của họ. Mình cũng có thể tìm những bài nói mình tâm đắc, nghe đi nghe lại đến khi giải thích được chính xác vì sao chúng hay.
Nhìn lại: Mình cần buông ý nghĩ rằng đã đạt được thành tích thì phải ôm lấy và bảo vệ nó. Nếu không phải mình, sẽ có người khác đạt được những thành tích ấy thôi. Điều không ai làm thay được là đi tiếp trên chặng đường của chính mình. Nếu mình đang chững lại và thấy nhàm vì cứ lặp lại một công thức, những thay đổi trên có thể giúp mình nhìn bộ môn bằng một góc khác. Mình có thể tìm lại niềm vui từng có khi thử nhiều cách chơi, thay vì mãi chọn cách an toàn nhưng không cho mình nói những ý mà mình thực sự muốn tìm khám phá.
Khi mình học lại
Cái tôi lúc này: Mình đã chấp nhận cách chơi cũ không còn đủ để mình đi bước tiếp theo, và không còn phải mãi bảo vệ hình ảnh “người đã giỏi”. Mình có thể thử công thức khác, vai trò khác, cách nói khác. Có thể trước mắt mình sẽ làm tệ hơn, nhưng qua nhiều lần thử, mình sẽ học được những góc nhìn mới.
Điều giữ mình lại: Mình đã có các kỹ năng cơ bản, nhưng bước tiếp theo phụ thuộc vào thời gian mình dành để hiểu rõ hơn điểm mạnh của mình, điều mình muốn theo đuổi và môi trường mình muốn xây dựng. Không còn một con đường để đi theo, mình có thể thấy lạc lõng.
Để đi tiếp: Tới giai đoạn này, mình không còn chỉ học tranh biện để biết chơi. Mình học để tìm ra cách mình muốn chơi. Mình có muốn nói chậm hơn để ai trong người nghe theo kịp không? Mình có muốn học cách đọc và xoay chuyển một trận đang thua không? Mình có muốn biết lối chơi của mình có hiệu quả với những người không quen mình không? Không ai có thể viết sẵn toàn bộ con đường ấy cho mình.
Nhìn lại: Giai đoạn này có thể lạc lõng, nhưng cũng rất vui, giống như khi mình mới bắt đầu học. Mình đã học được một lần; mình cũng có thể học lại. Học, học nữa, học mãi.
Khi mình hiểu
Cái tôi lúc này: Mình hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu của mình: điểm nào muốn sửa, điểm nào mình chấp nhận. Mình hiểu vì sao mọi người có thể nhìn một trận đấu khác mình, và không còn cần từng kết quả thi đấu chứng minh giá trị bản thân.
Điều có thể giữ mình lại: Có khi đến đây mình đã sắp ra trường, đi làm, không còn nhiều thời gian thi đấu. Mình không còn máu thành tích như trước; có bạn bè rủ, có giải nào vui thì mình đi. Điều này dễ hiểu. Nhưng đôi khi mình cũng tự hỏi: mình dừng lại vì thực sự muốn dành thời gian cho việc khác, hay vì nghĩ tốt nghiệp là phải “giải nghệ”, rằng tranh biện chỉ dành cho người trẻ? Nếu không nhìn ra lý do để tiếp tục, mình có thể bỏ lại một bộ môn mà mình vẫn còn rất nhiều giá trị để trao cho người khác, trên chặng đường mình chưa đi xong.
Để đi tiếp: Tới được đây rồi, mình sẽ phải quay lại với những câu hỏi: “Tại sao mình tranh biện? Mình tranh biện để làm gì? Mình muốn trở thành tranh biện viên như thế nào?” để tìm câu trả lời cho bản thân.
Nhìn lại: Có thể mình muốn đầu tư thêm vào chuyên môn và đi xa hơn. Có thể mình muốn dạy, xây cộng đồng, hoặc chỉ thỉnh thoảng chơi cho vui. Nếu cuối cùng, mình hiểu vì sao mình tranh biện, hiểu giá trị mình có thể tạo ra cho giám khảo và khán giả, và tìm được một cách lành mạnh để tiếp tục gắn bó với nó, thì dù thành tích thế nào, mình nghĩ mình đã nhận được tám mươi, chín mươi phần trăm giá trị của bộ môn này rồi.