Đối mặt với sự thất vọng trong hành trình tranh biện
Vừa qua, mình đã có dịp đồng hành cùng nhiều nhóm thí sinh tại giải tranh biện ABP Hà Nội. Dù kết quả có team đạt được mục tiêu, có team vẫn còn những điều tiếc nuối và chưa được như kỳ vọng, nhưng mỗi hành trình đều mang lại những giá trị rất riêng.
Trải nghiệm này gợi lại cho mình ký ức về giai đoạn thi đấu liên tục trước đây. Trải qua không ít lần thất bại, mình hiểu rõ cảm giác hụt hẫng khi kết quả không như mong đợi. Tuy nhiên, chính những bài học quý giá từ những người đi trước đã giúp mình thay đổi tư duy: nhìn nhận thất bại như một cơ hội suy ngẫm lại để tìm kiếm hướng đi tốt hơn.
Dưới đây là một số đúc kết cá nhân sau giải đấu. Hy vọng nhận được sự thảo luận và chia sẻ góc nhìn từ cộng đồng debater
Ý nghĩ 1: Tranh biện là một môn đấu cảm xúc
Khi thua một trận đá bóng, mình ít khi ủ rũ quá lâu. Nhưng thua một trận tranh biện thì khác, cảm giác ấy day dứt và nặng nề hơn rất nhiều.
Mình nhận ra sự khác biệt nằm ở chỗ: mình không định nghĩa giá trị bản thân qua đôi chân đá bóng, nhưng lại rất dễ đánh đồng bản thân với suy nghĩ và lời nói của chính mình. Nếu tư duy của mình bị phản bác, dường như chính "con người" mình cũng đang bị phủ nhận.
Nghe thì có vẻ “văn vẻ”, nhưng thực tế việc tranh biện lại phức tạp hơn thế.
Chúng ta thường lầm tưởng người tranh biện giỏi chỉ đơn giản là nghĩ nhanh và nói hay. Nhưng thực chất, bộ môn này đòi hỏi ta phải tái cấu trúc lại toàn bộ cách vận hành của bộ não. Nó giống như việc một rapper phải rèn cho não tư duy theo nhịp và vần điệu, một cách suy nghĩ hoàn toàn không tự nhiên với người bình thường.
Một debater khi đứng trên sàn đấu phải liên tục tự chất vấn: Giải thích này có đủ thực tế không? OIV sẽ tin vào giá trị nào? Đối phương sẽ xoáy vào đâu? Cơ chế này có rủi ro gì? Làm sao để so sánh hai góc nhìn?
Nhìn một người tranh biện hay, ta thấy mọi thứ trôi chảy rất tự nhiên. Nhưng để có một "bộ não tranh biện" hiệu quả, bạn phải trải qua cả một hành trình dài luyện tập những kiểu tư duy... vốn chẳng tự nhiên chút nào. (Viết đến đây mình cũng chợt đắn đo: theo đuổi bộ môn này có vất vả quá không ta?)
Nhưng nhìn ở góc độ tích cực: Nếu tranh biện là một dạng kỹ năng phải qua rèn luyện, thì việc bạn chưa làm tốt không đồng nghĩa với việc bạn kém cỏi hay thiếu tố chất. Đơn giản là bạn chưa luyện đủ nhiều mà thôi.
Và có lẽ, kỹ năng quan trọng nhất (cũng là kỹ năng khó rèn nhất) chính là nhận ra điều đó để “biết tha thứ” cho bản thân mỗi khi kết quả chưa như kỳ vọng.
Ý nghĩ 2: Bằng một cách nào đó, mình đã đánh mất thang đo về thế nào là tranh biện hay
Mình nghĩ phần lớn mọi người khi bước chân vào tranh biện đều bắt đầu giống nhau. Một ngày nào đó, vì một lý do ngẫu nhiên, chúng ta xem được một trận đấu hay, một bài truyền cảm hứng. Lúc ấy, ta đâu đã biết break major là gì, vòng loại ra sao hay điểm người nói là bao nhiêu. Bài nói hay đơn giản là một bài nói hay.
Nhưng rồi, trong một bộ môn mà sau mỗi trận đấu luôn có thắng - thua và có một người đóng vai trò giải thích vì sao ta thắng hay thua, ở một thời điểm nào đó, ta dần đánh mất niềm tin vào khả năng tự đánh giá của chính mình. Ta bắt đầu phụ thuộc hoàn toàn vào những yếu tố bên ngoài để đo đạc xem mình đã "đủ giỏi" hay chưa.
Thế nên đôi khi, sự hụt hẫng sau giải đấu không hoàn toàn đến từ kết quả. Đó là sự bồn chồn khi ta không biết bao nhiêu thời gian và nỗ lực bỏ ra có thực sự giúp mình tiến lên dù chỉ một bước.
Nghĩ lại cũng thấy kỳ lạ. Khi mới bắt đầu, ta rất tự tin nhận định bài nào hay, bài nào mình thích. Nhưng càng có kinh nghiệm, ta lại càng mất đi khả năng đó.
Có thể vì mình nhận ra còn rất nhiều thứ chưa biết, nên trở nên khiêm tốn hơn và coi trọng đánh giá của giám khảo hơn Điều đó không xấu. Nhưng trong một bộ môn mà yêu cầu cốt lõi là đưa ra nhận định và thuyết phục người khác, tự ti đến mức bỏ quên đánh giá của chính mình lại là một khả năng không nên đánh mất.
Tất nhiên, điều này không có nghĩa là ta trở nên ảo tưởng — cho rằng mình luôn đúng và mặc kệ nhận xét của người khác. Ý mình chỉ là: Kết quả trận đấu không nên là thước đo duy nhất cho giá trị bản thân.
Hãy thử so sánh hai kiểu tranh biện viên:
- Debater A: Dùng kết quả để vỗ về lòng tự trọng. Thắng thì vui, thua thì buồn.
- Debater B (hơi "lập dị"): Luôn có niềm tin vào nhận định của mình. Nhưng khi thua, B không thất vọng mà ngồi phân tích: Tại sao giám khảo chưa bị thuyết phục bởi điều mình cho là đúng? Vấn đề nằm ở đâu? Rồi B tìm cách khắc phục từng điểm một.
Sau 100 trận đấu, chưa chắc A đã tự tin hơn. Nhưng mình tin chắc B sẽ trở thành một "con quái vật" thực sự trên sàn đấu.
Thắng trận, bạn có quyền vui. Nhưng hãy nhớ rằng: Ngày trước khi thắng, ngày thắng, hay ngày sau khi thắng, bạn vẫn là chính bạn. Vậy thì khi thua cũng thế: bạn có thể buồn, nhưng giá trị con người bạn không hề bị giảm đi.
Thay vì đặt nó vào kết quả của từng trận thắng - thua ngắn hạn, hãy đặt nó vào cả một hành trình dài.
Hãy tự hỏi mình những câu hỏi cốt lõi hơn: Đối với bạn, một bài tranh biện hay là như thế nào? Và bạn có đang từng ngày trở thành kiểu tranh biện viên mà bạn từng mơ ước hay không?
Ý nghĩ 3: Thứ mình nói mình muốn thường thấp hơn thứ mình thực sự muốn
Mỗi khi dừng chân ở vòng loại, mình thường thất vọng và tự dằn dặt: “Mình chưa đủ giỏi để break.”
Nhưng nếu nhìn nhận lại một cách khách quan, một người đủ giỏi để break vẫn hoàn toàn có thể trượt do vô vàn biến số trên sàn đấu. Vậy nên, thứ ta thực sự mong muốn không chỉ đơn thuần là “đủ giỏi để vượt qua vòng loại”.
Ở tầng lý trí, ta hiểu kết quả phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố ngoài tầm kiểm soát. Nhưng cảm giác thất vọng ê chề lại tố cáo một sự thật khác: Nơi sâu thẳm, ta đang kỳ vọng bản thân phải giỏi đến mức sự thất bại gần như là điều không thể xảy ra.
Nếu đó mới là nguyện vọng thực sự, thì câu hỏi tiếp theo ta cần tự chất vấn là: Nó có thực tế hay không?
Ta chắc chắn đã đầu tư rất nhiều thời gian và tâm huyết. Nhưng ta đã rèn luyện đến mức biến mình thành một người “không thể nào thất bại” chưa? Cột mốc đó cực kỳ hiếm người chạm tới. Và thực ra, ta cũng không nhất thiết phải đánh đổi mọi thứ trong cuộc sống chỉ để đạt được trình độ tuyệt đối ấy. Tranh biện rất tuyệt vời, nhưng đó không phải là toàn bộ cuộc đời.
Nếu bạn vừa bước sang một sân chơi mới, chưa đạt kết quả như ý và cảm thấy chạnh lòng, hãy thử dừng lại và tự hỏi:
- Cần bao lâu để một người rèn luyện tới mức thất bại gần như không thể xảy ra?
- Liệu bạn có đang đòi hỏi ở bản thân một sự ổn định hoàn hảo — điều mà ngay cả những người giỏi nhất đôi khi cũng không có được?
Mình nói được vài ý như vậy thôi. Chắc cảm giác thất vọng còn có thể bắt nguồn từ vô vàn suy nghĩ khác.
Bộ môn này lạ lắm.
Ở tuổi đôi mươi, mình nghĩ không có nhiều thứ mang lại cảm giác quan trọng như tranh biện — dù thực tế, nó chẳng mang lại (và cũng không nên có) những hậu quả quá to tát.
Một trận thua không làm mình mất việc. Không làm mình nghèo đi. Không quyết định mình sẽ sống cuộc đời như thế nào. Vài năm sau, có khi mình còn chẳng nhớ motion hôm đó là gì.
Thế nhưng, khoảnh khắc ngồi trong phòng chờ kết quả vẫn khiến tim ta đập liên hồi, như thể đó là chuyện quan trọng nhất trên đời.
Tranh biện thực sự là một bộ môn rất kỳ lạ, và mình vô cùng biết ơn vì đã đi qua hành trình này. Nó cho mình một khoảng không an toàn để nuôi dưỡng tham vọng, để nếm trải thất bại, để cái tôi tổn thương — và rồi từ đó học cách nhìn lại xem mình thực sự muốn gì, nghĩ gì về bản thân, và muốn đối diện với những vấp ngã ra sao.
Mình chúc cho những ai đang đi trên hành trình này sẽ gặp thật nhiều may mắn, và sớm tìm thấy câu trả lời cho những câu hỏi của riêng mình.