Những cạm bẫy trong hành trình học tranh biện đã làm mình chững trình độ

Hà Duy Thành · 21 phút đọc

Sau nhiều năm tranh biện và dạy tranh biện, mình nhận ra một điều khá thú vị: khi mình bị chững trình độ, thường mình không thiếu kỹ năng để tiến bộ lên trình độ tiếp theo. Yếu tố đã níu mình lại, không cho mình bước sang một sân chơi mới, thường lại là cách mình đã học tranh biện.

Điều này đặc biệt rõ khi mình đã qua giai đoạn beginner. Mình biết tranh biện là gì, biết cách xây dựng một lập luận, biết phản bác, framing, so sánh, biết cách nói một bài nói hoàn chỉnh. Nhưng đến một lúc nào đó, trình độ bắt đầu chững lại. Những feedback sau mỗi round cũng trở nên quen thuộc: cần engage tốt hơn, lập luận cần chặt hơn, phải nghĩ sâu hơn về case của đối phương, so sánh tốt hơn.

Những feedback đó đều đúng, vấn đề là feedback này không cho mình biết phải làm gì tiếp theo. Vì nếu mình biết engage tốt hơn, lập luận tốt hơn, thì mình đã làm rồi còn gì?! Và thế là mình rơi vào plateau, không thấy được thang leo lên ở đâu.

Nhìn lại, mình nghĩ một phần nguyên nhân đến từ một vài “cạm bẫy” trong cách mình học tranh biện.

Cạm bẫy đầu tiên là nhầm lẫn giữa “hiểu” và “làm được”.

Trong các môn học ở trường, giáo viên chỉ cần giải thích một khái niệm, học sinh hiểu được, rồi làm bài kiểm tra để chứng minh rằng mình đã hiểu. Vì vậy, mình rất dễ mặc định rằng hiểu một thứ nghĩa là mình đã học được nó.

Nhưng tranh biện không hẳn như vậy.

Đặc biệt, một coach giỏi lại càng có thể khiến mình rơi vào cái bẫy này. Một người đã có nhiều kinh nghiệm có thể lấy một đề rất khó, phân tích nó thành những phần rất rõ ràng, đưa ra một framing hợp lý, một vài cơ chế đơn giản mà hiệu quả, rồi giải thích tại sao hướng này rất thuyết phục. Ngồi nghe thì mình thấy “à, đúng rồi, dễ hiểu mà”. Nhưng cái việc mình hiểu được lời giải của coach không có nghĩa là mình đã biết cách tự mình tạo ra lời giải đó khi gặp một đề mới.

Vấn đề là mình đang hiểu không phải vì mình giỏi, mà là vì coach giỏi.

Khoảng cách giữa “mình hiểu tại sao bài nói này hay” và “mình có thể tự tạo ra một bài nói hay” là một khoảng cách rất lớn. Nó cần được lấp bằng việc tự suy nghĩ, tự thử, được feedback, qua hàng trăm trận đấu. Khi không thấy được khoảng cách này, mình từng khá bức bách, vì mình muốn tạo ra những bài nói như coach trong khi mình chưa đầu tư đủ vào quá trình suy nghĩ để tạo output tương xứng.

Cạm bẫy thứ hai là học hình thức của một bài nói hay thay vì học quá trình tạo ra bài nói.

Khi xem một tranh biện viên giỏi, mình rất dễ nhìn bài nói như một bộ Lego: có setup, có framing, có lập luận, có cơ chế, có so sánh, có phản bác. Người nói này có ba cơ chế nên mình cũng nghĩ mình cần ba cơ chế. Người kia so sánh bằng số lượng, độ cấp bách và riêng biệt, thì mình cũng học làm ba thứ đó.

Nhưng thay vì hỏi “bài nói này có những thành phần gì?”, có lẽ câu hỏi quan trọng hơn là: “Tại sao bài nói này lại hiệu quả?”

Tại sao speaker này chỉ chọn ba cơ chế? Có thể họ đã nghĩ ra mười cái nhưng bỏ đi bảy cái. Tại sao họ chọn framing này? Có thể vì họ dự đoán được cách đối phương sẽ tiếp cận đề này, hoặc vì họ hiểu giám khảo đang tin sẵn một giá trị nào đó. Tại sao hệ quả này được đặt lên trước? Và quan trọng hơn, tại sao họ quyết định không nói rất nhiều thứ?

Một bài nói tốt là kết quả của rất nhiều quyết định. Thứ mình nhìn thấy trên sân khấu chỉ là output cuối cùng của một quá trình cân nhắc rất dài và khó thấy được từ bên ngoài. Khi mình không có quá trình đó, mình có thể mô phỏng lại cấu trúc của bài nói 100 lần, nhưng không có lần nào sẽ có độ hiệu quả tương xứng.

Vì vậy, khi học từ những người giỏi hơn, mình nghĩ mình nên dành ít thời gian cho việc copy bài nói của họ và nhiều thời gian hơn để tìm hiểu cách họ nghĩ ra bài nói đó. Nếu có thể, mình cũng muốn hỏi họ xem khi gặp một motion, trong đầu họ đang cân nhắc những cái gì, họ tự hỏi mình những câu hỏi nào, họ loại bỏ các ý tưởng như thế nào và tại sao cuối cùng họ lại chọn hướng này thay vì các hướng khác.

Mỗi người sẽ có những “mental cues” khác nhau. Mình không cần copy chính xác cách một người khác suy nghĩ. Điều quan trọng là bắt đầu nhận ra rằng một bài nói hay được tạo ra bởi một quá trình suy nghĩ, chứ không phải bởi việc ghép đúng các thành phần trong bài nói.

Cạm bẫy thứ ba là nghĩ rằng một bài nói, càng dễ nghĩ ra thì mình càng đang tiến bộ.

Mình thấy điều này khá phổ biến ở những bạn mới học, và mình cũng từng như vậy. Khi gặp một đề khó và mất rất nhiều thời gian để nghĩ case, mình dễ cảm thấy lo lắng: “Tại sao mình nghĩ mãi không ra?”, “Tại sao người khác làm nhanh hơn?”, “Có phải mình chưa đủ giỏi không?”

Vì thế, mình lao vào tìm những skeleton và template để quá trình chuẩn bị trở nên dễ hơn: mở bài thế nào, định nghĩa từ khóa ra sao, framing ở đâu, lập luận gồm những gì, phải có bao nhiêu cơ chế, phản hồi như thế nào...

Đến một lúc nào đó, mình đã có khả năng chỉ trong vài phút, autopilot rồi generate ra một bài nói hoàn chỉnh cho 7-8 phút. Mình có đủ ý, có đủ các thành phần cần thiết. Cảm giác đó rất dễ khiến mình nghĩ rằng mình đang đi đúng hướng và tiến bộ hơn.

Nhưng một bài nói dễ tạo ra không nhất thiết là một bài nói hiệu quả. Mình không nên dùng tốc độ viết và độ hoàn chỉnh của bài nói để tự đánh giá xem mình có đang tranh biện tốt hay không.

Các bài nói tốt thực ra thường rất khó tạo ra vì nó buộc mình phải đưa ra rất nhiều quyết định khó: giám khảo thực sự cần tin điều gì? Đối phương có case mạnh nhất ở đâu? Điều gì trong tất cả những thứ mình có thể nói là quan trọng nhất? Mình nên nói gì trước? Cái gì có thể bỏ đi? Có cần phản biện tất cả những gì đối phương nói không?

Vấn đề của việc autopilot là nó khiến mình đánh giá một ý tưởng bằng những tiêu chuẩn của “một bài tranh biện đúng”, thay vì bằng một câu hỏi đơn giản hơn: nếu mình thực sự nói điều này với một người khác, họ có thấy nó hợp lý không?

Mình thực sự tin rằng, trong rất nhiều trường hợp, một người bình thường có thể có trực giác về sự thuyết phục tốt hơn một tranh biện viên trung bình, nếu họ được đặt vào một cuộc trò chuyện trong thực tế.

Khi nói chuyện với bố mẹ, bạn bè hay đồng nghiệp về một vấn đề mà họ thực sự quan tâm, họ thường sẽ trả lời những câu hỏi thiết yếu như “Nhưng tại sao lại như vậy?”, “Nếu thế thì chuyện này sẽ xảy ra thế nào?”, “Có thực sự đáng để làm vậy không?”, “Người bình thường có thấy điều này hợp lý không?”

Và quan trọng là họ thường không tự ép mình phải tìm một “lập luận”, một “cơ chế” hay một “ý phản hồi” chỉ vì đó là những thứ mà một bài tranh biện được cho là phải có.

Mình đã nghe không ít những lập luận trong tranh biện mà mình nghĩ chắc chắn người nói sẽ không bao giờ nói như vậy trong đời sống bình thường. Nếu nói với bố mẹ hay bạn bè, có lẽ chính họ cũng sẽ thấy nó rất gượng hoặc rất khó thuyết phục. Nhưng khi vào tranh biện, mình lại chấp nhận những lập luận như thế vì mình đang bước vào một trạng thái tâm lý khác: sợ thiếu ý, sợ bài nói không đủ dài, sợ mình không có đủ thông tin, sợ mình không phản hồi được đối phương... sợ mình tranh biện không đúng. Thế là mình cứ cố lắp từng mảnh Lego vào bài nói, mà đánh mất khả năng đánh giá sự thuyết phục của chính bản thân mình.

Nếu học tranh biện mà càng học mình càng trở thành một người nói những điều kỳ lạ hơn, xa rời trực giác và khả năng suy nghĩ bình thường của mình, thì theo mình đó là một điều rất đáng tiếc.

Nhưng đây cũng là một trong những điều mình thích nhất ở bộ môn này.

Bởi vì nếu mình đang ở khoảng intermediate, phần lớn những yếu tố cần thiết để bước lên level tiếp theo đã nằm trong tầm tay. Mình đã có những kỹ năng căn bản. Mình đã hiểu cuộc chơi. Mình biết có thể làm những gì trong một bài tranh biện.

Có lẽ vấn đề không phải là mình cần học thêm một kỹ năng hoàn toàn mới, mà là cần đi sâu hơn vào cách mình sử dụng những kỹ năng đã có, và bỏ những thói quen xấu.

Có thể bài nói của mình sẽ mất nhiều thời gian để chuẩn bị hơn. Có thể cơ cấu bài nói đầu sẽ chưa đẹp. Có thể mình chỉ nghĩ ra một lập luận thay vì hai, ba. Nhưng nếu trong quá trình đó mình đang thực sự học cách phân tích cái gì quan trọng, cái gì thuyết phục, cái gì nên giữ lại và cái gì nên bỏ đi, thì nhìn lại, mình nghĩ mình đã tiết kiệm được rất nhiều thời gian đã bị lãng phí trên hành trình trước đây.

______

Tại sao mình càng học tranh biện, càng khó tiến bộ?

Sau nhiều năm thi đấu và giảng dạy tranh biện, mình nhận ra một điều khá thú vị: thứ kìm hãm trình độ của mình, thứ khiến mình chưa bước sang được một sân chơi mới, thường không phải là thiếu kỹ năng, mà là cách mình học tranh biện.

Khi bước qua giai đoạn beginner, mình đã biết tranh biện là gì, biết cách xây dựng một luận điểm, biết phản biện, framing, so sánh và biết cách nói một bài hoàn chỉnh. Nhưng rồi đến một lúc nào đó, trình độ bắt đầu chững lại. Những feedback mình nhận được cũng dần trở nên quen thuộc: cần tương tác tốt hơn, lập luận chặt hơn, so sánh tốt hơn, framing rõ hơn, vân vân.

Những feedback đó đều đúng, nhưng chúng không cho mình biết phải làm gì tiếp theo. Vì nếu mình biết cách tương tác tốt hơn, lập luận chặt hơn, so sánh tốt hơn, thì mình đã làm rồi còn gì? Thế là mình rơi vào một vòng xoáy khá khó chịu: biết mình chưa đủ giỏi, biết đại khái mình còn thiếu gì, nhưng không nhìn thấy cái thang để leo lên nằm ở đâu.

Sau này nhìn lại, mình nghĩ một phần nguyên nhân đến từ vài “cạm bẫy” trong cách mình học tranh biện.

Cạm bẫy 1: “Hiểu” không có nghĩa là “làm được”

Trong nhiều môn học ở trường, giáo viên giải thích một khái niệm, học sinh hiểu và ghi chép, rồi làm bài kiểm tra để chứng minh rằng mình đã hiểu. Vì vậy, mình rất dễ mặc định rằng hiểu một thứ nghĩa là mình đã học được nó.

Nhưng tranh biện không đơn giản như vậy. Nghịch lý là một coach càng giỏi càng dễ khiến mình rơi vào cái bẫy này. Một người có nhiều kinh nghiệm có thể lấy một đề rất khó, phân tích nó thành những phần rất rõ ràng, đưa ra một framing hợp lý, vài cơ chế đơn giản mà hiệu quả, rồi giải thích tại sao hướng đó thuyết phục. Mình ngồi nghe và nghĩ: “À, ra vậy. Mình hiểu rồi.”

Nhưng việc mình hiểu lời giải của coach không có nghĩa là mình biết cách tự tạo ra lời giải đó khi gặp một đề mới. Vấn đề là mình hiểu không phải vì mình giỏi, mà vì coach giỏi.

Khoảng cách giữa “mình hiểu tại sao bài nói này hay” và “mình có thể tự tạo ra một bài nói hay” là một khoảng cách rất lớn. Khoảng cách đó chỉ được lấp bằng việc tự mình vật lộn với đề, tự nghĩ, tự thử, nói ra một thứ chưa hoàn chỉnh, nhận feedback, sửa lại, rồi lặp đi lặp lại như vậy qua rất nhiều trận đấu.

Có một thời gian mình khá bức bách vì mình đã hiểu được những bài nói rất hay, nhưng lại không thể tự tạo ra chúng. Nhìn lại thì cũng đơn giản thôi: mình đang đòi output của một quá trình mà mình chưa thực sự trải qua.

Cạm bẫy 2: Học hình thức của bài nói thay vì học cách bài nói được tạo ra

Khi xem một tranh biện viên giỏi, mình rất dễ nhìn bài nói như một bộ Lego: có setup, có framing, có lập luận, có cơ chế, có so sánh, có phản bác. Vậy để giỏi như họ, mình có thể lắp một bộ Lego tương ứng. Người này có ba cơ chế, mình cũng nghĩ mình cần ba cơ chế. Người kia so sánh bằng số lượng, độ cấp bách và tính riêng biệt, mình cũng học làm ba thứ đó.

Nhưng thay vì hỏi “bài nói này có những thành phần gì?”, có lẽ câu hỏi quan trọng hơn là: “Tại sao bài nói này lại hiệu quả?”

Tại sao người nói chỉ chọn ba cơ chế? Có thể họ nghĩ ra mười cái rồi bỏ bảy. Tại sao họ chọn framing này? Có thể vì họ đoán được đối phương sẽ tiếp cận đề theo hướng nào, hoặc hiểu giám khảo đang có trực giác gì từ trước. Tại sao hệ quả này được đặt lên trước? Tại sao họ dành bốn phút cho một ý nhưng chỉ ba mươi giây cho ý khác? Và quan trọng nhất, tại sao họ quyết định không nói rất nhiều thứ?

Một bài nói hiệu quả là kết quả của rất nhiều quyết định, nhưng phần lớn những quyết định làm cho bài nói đó hiệu quả lại không nằm trong bài nói. Thứ mình nhìn thấy trên sân khấu chỉ là output cuối cùng của một quá trình cân nhắc rất dài mà người nghe không được nhìn thấy. Nếu mình không có quá trình đó, mình có thể mô phỏng cấu trúc của bài nói 100 lần mà vẫn không tạo ra được hiệu quả tương xứng.

Vì vậy, khi học từ những người giỏi hơn, mình nghĩ mình nên dành ít thời gian hơn để copy bài nói của họ và nhiều thời gian hơn để tìm hiểu cách họ nghĩ ra bài nói đó. Khi gặp đề, họ đang cân nhắc những gì? Họ tự hỏi mình câu gì? Ý tưởng nào bị bỏ đi, và tại sao? Tại sao cuối cùng họ chọn hướng này chứ không phải hướng khác?

Mỗi người sẽ có những “mental cues” khác nhau. Mình không cần copy chính xác cách một người khác suy nghĩ. Điều quan trọng là bắt đầu nhận ra rằng một bài nói hay được tạo ra bởi một quá trình suy nghĩ, chứ không phải bởi việc ghép đúng các thành phần của một bài nói hay, vì khi mình ghép lại, may thì mình ghép được Lego, xui thì ghép thành Frankenstein.

Cạm bẫy 3: Trôi chảy không có nghĩa là mình đang tiến bộ

Mình thấy điều này khá phổ biến ở những bạn mới học, và mình cũng từng như vậy. Khi gặp một đề khó và mất rất nhiều thời gian để nghĩ case, mình dễ lo: “Tại sao mình nghĩ mãi không ra?”, “Tại sao người khác phản biện nhanh hơn?”, “Có phải mình chưa đủ giỏi không?”

Vì thế, mình bắt đầu tìm những cấu trúc giúp quá trình chuẩn bị trở nên dễ hơn. Dần dần, mình có thể nhìn một đề và gần như vô thức tạo ra một bài nói hoàn chỉnh 7–8 phút. Có mở bài, có framing, có hai luận điểm, có cơ chế, có phản biện, có so sánh. Cảm giác rất trôi chảy, và cảm giác đó dễ khiến mình nghĩ rằng mình đang tiến bộ.

Nhưng một bài nói dễ tạo ra chưa chắc là một bài nói hiệu quả. Mình không nên dùng tốc độ nghĩ ra bài và độ hoàn chỉnh của nó để đánh giá mình có đang tranh biện tốt hay không.

Những bài nói thực sự tốt thường buộc mình phải trả lời những câu hỏi khó hơn nhiều: Giám khảo thực sự cần tin điều gì để cho phe mình thắng? Case mạnh nhất của đối phương nằm ở đâu? Trong tất cả những thứ mình có thể nói, cái gì thực sự quan trọng? Cái gì nên nói trước? Cái gì có thể bỏ? Mình có thực sự cần phản biện tất cả những gì đối phương vừa nói không?

Vấn đề của autopilot là nó khiến mình đánh giá một ý tưởng bằng tiêu chuẩn của “một bài tranh biện đúng”, thay vì bằng một câu hỏi đơn giản hơn: “Nếu mình thực sự nói điều này với một người khác, họ có thấy nó hợp lý không?”

Mình thực sự tin rằng trong nhiều trường hợp, một người bình thường có thể có trực giác về tính thuyết phục tốt hơn một tranh biện viên trung bình, nếu họ được đặt vào một cuộc trò chuyện trong đời thực. Khi nói chuyện với bố mẹ, bạn bè hay đồng nghiệp về một vấn đề mà họ thực sự quan tâm, họ sẽ hỏi những câu rất cơ bản: “Nhưng tại sao lại như thế?”, “Nếu vậy thì chuyện gì sẽ xảy ra?”, “Có thực sự đáng để làm vậy không?”, “Người bình thường có tin chuyện này không?”, “Có thật là vậy không?”

Họ không quan tâm mình đã có đủ ba cơ chế chưa. Họ không đợi mình weighing bằng đúng ba tiêu chí. Họ cũng không quan tâm bài nói của mình có đủ mọi thành phần mà một bài tranh biện “nên có” hay không. Họ chỉ cần mình khiến ý tưởng đó có lý và đủ thuyết phục để họ tin.

Mình đã nghe không ít lập luận trong tranh biện mà mình nghĩ người nói sẽ không bao giờ nói như vậy trong đời sống bình thường. Nếu nói cùng một điều với bố mẹ hay bạn bè, có khi chính họ cũng sẽ thấy nó gượng gạo. Nhưng khi bước vào một vòng đấu, mình lại chấp nhận những lập luận như vậy vì mình bắt đầu sợ: sợ thiếu ý, sợ bài nói không đủ dài, sợ mình không có đủ thông tin, sợ không phản hồi được đối phương, sợ mình “tranh biện không đúng”.

Thế là mình cứ cố lắp cho đủ những mảnh Lego, rồi dần đánh mất trực giác của chính mình về việc điều gì thực sự thuyết phục.

Nếu học tranh biện mà càng học mình càng nói những điều kỳ lạ hơn, càng xa rời trực giác và khả năng suy nghĩ bình thường của mình, thì theo mình đó là một điều rất đáng tiếc.

Có lẽ mình không cần học thêm nhiều như mình nghĩ

Đây cũng là một trong những điều mình thích nhất ở bộ môn này. Nếu mình đã ở khoảng intermediate, phần lớn những thứ cần thiết để bước lên một sân chơi lớn hơn có lẽ đã nằm trong tay mình rồi. Mình biết lập luận, biết phản biện, biết framing, biết so sánh, biết một bài tranh biện có thể làm những gì.

Có lẽ vấn đề không phải là mình cần học thêm một kỹ năng hoàn toàn mới. Có khi mình chỉ cần đi sâu hơn vào cách sử dụng những kỹ năng mình đã có, đồng thời bỏ bớt những thói quen khiến mình tưởng rằng mình đang tranh biện tốt.

Đương nhiên, không có nghĩa là cứ làm theo hướng này thì mình sẽ thành công ngay. Khi đổi cách chơi, mình sẽ chưa quen. Mình sẽ nói lắp bắp, nói thiếu, nói không rõ ràng. Mình sẽ thất bại một lần, có thể nhiều lần, có thể rất nhiều lần.

Nhưng nếu mỗi lần thất bại, mình thất bại vì đang cố học cách nhận ra điều khán giả cần nghe và điều gì thực sự có thể thuyết phục họ, thì có lẽ những thất bại đó có giá trị hơn những chiến thắng mình nhặt nhạnh được bằng một cách chơi đã quá quen thuộc trước những người ít kinh nghiệm hơn.

Vì tới một lúc nào đó, mục tiêu không còn là chứng minh rằng mình biết cách tạo ra một bài tranh biện trông đúng. Mục tiêu là bước vào một vòng đấu với những tranh biện viên nhiều kinh nghiệm và giỏi hơn mình, nhìn một giám khảo khó thuyết phục hơn những người mình từng gặp, hiểu họ cần gì để thay đổi suy nghĩ, rồi tìm ra cách khiến họ tin mình.

Qua sân chơi đó vui lắm.