thishousedebate
← Tất cả bài viết

Vận động viên thể thao tập thế nào để tiến bộ, và tại sao tranh biện chưa làm được như vậy?

Hà Duy Thành · 15 phút đọc

Nếu nhìn vào cách người chơi tập luyện, tranh biện có lẽ đang đi sau nhiều bộ môn thi đấu khác.

Phần lớn các câu lạc bộ đều tập theo một cách quen thuộc: dựng một trận scrim, tức là một trận đấu tập. Hai đội hoặc bốn đội được ghép với nhau, tùy thể thức Nghị viện châu Á hay Nghị viện Anh. Mọi người chơi trong một trận hoàn chỉnh, mời một người làm giám khảo, rồi nghe feedback sau trận đấu.

Không có môn thể thao nào tập như vậy.

Không có câu lạc bộ bóng đá nào mà buổi tập nào cũng đưa 22 người ra sân, cho đá một, hai trận rồi về. Một đội bóng rổ cũng không chỉ chia năm đấu năm, đánh đủ hiệp, nghỉ giữa trận, rồi coi như đã tập xong. Mỗi vận động viên phải tập riêng từng kỹ năng: chuyền, dẫn bóng, đỡ bóng, dứt điểm, đá phạt, đánh đầu, phòng ngự, di chuyển. Họ tìm ra một điểm yếu, rồi lặp đi lặp lại một bài tập được thiết kế để tập chung sửa đúng điểm yếu ấy.

Trong tranh biện, chúng ta thường làm ngược lại. Chúng ta chơi lại cả trận với hy vọng rằng, sau đủ lần, mọi người sẽ tình cờ nhận ra lỗi của mình rồi tự biết cách sửa. Nếu may mắn hơn, câu lạc bộ có một anh chị đi trước đủ giỏi, đủ thời gian và kiên nhẫn để chấm rồi cho góp ý.

Nhưng đây không thể gọi là một hệ thống tập luyện. Nó phụ thuộc quá nhiều vào may rủi.

Mình nghĩ lý do đơn giản là: dựng một trận scrim dễ hơn nhiều, so với việc xác định điểm yếu rồi thiết kế các bài tập để khắc phục điểm yếu ấy.

Vì thế, tốc độ tiến bộ nhanh đến đâu trở thành phụ thuộc vào việc câu lạc bộ của bạn có người giỏi hay không, có đủ tài nguyên hay không, và có mời được những người giỏi ấy về hay không. Chúng ta không nên chấp nhận các cơ chế tập luyện khiến cơ hội thành công của các cá nhân phải phụ thuộc vào việc họ đến từ những cộng đồng và câu lập bộ nào.

Đấu tập không tự động giúp chúng ta tiến bộ

Tất nhiên, đấu tập vẫn có ích. Nó giúp người chơi làm quen với áp lực, tập phối hợp với đồng đội và nhìn thấy những vấn đề chỉ xuất hiện khi cả trận đấu đang được mô phỏng.

Nhưng khi chỉ dựa vào cách tập này, chúng ta rất dễ lặp lại những thói quen cũ.

Một người không đọc được trận đấu có thể chơi thêm 20 trận mà vẫn không biết cách đọc trận đấu. Một người nói khó hiểu có thể tiếp tục nói khó hiểu, chỉ là ngày càng quen hơn với cách nói ấy. Một người luôn chỉ chuẩn bị bài của mình có thể đấu rất nhiều nhưng vẫn không học được cách đáp ứng với những gì đang thực sự xảy ra trong trận đấu.

Tập nhiều hơn không có nghĩa là tập tốt hơn. Đôi khi chúng ta chỉ đang luyện cho lỗi sai của mình trở nên tự nhiên hơn.

Nhiều bạn đã từng hỏi mình: “Có drill nào để em tiến bộ không?” Đây là một câu hỏi đúng, nhưng có thể bạn đang hỏi vì muốn tìm vài bài tập thú vị để thử, chứ chưa thực sự nghĩ về cả quá trình: mình đang yếu ở đâu, vì sao mình yếu, và bài tập nào sẽ buộc mình phải sửa đúng yếu điểm đó?

Không có một drill thần kỳ dùng được cho tất cả mọi người. Mỗi bài tập phải bắt đầu từ một điểm yếu cụ thể. Và cũng giống như thể thao, rất nhiều kỹ năng trong tranh biện có thể được tách ra để tập với một nhóm nhỏ, tập một mình, thay vì lúc nào cũng phải dựng lại cả trận đấu.

Dưới đây là bốn bài tập cho những nhược điểm mình thấy phổ biến nhất . Chúng không dễ chịu. Mình nghĩ một lý do lớn mọi người thích scrim là vì khi scrim, chúng ta vẫn được làm những gì mình quen. Suy ra, một bài tập tốt phải lấy đi đúng thứ mà mình thường dùng để che đi điểm yếu của mình.

Bài tập 1: Không biết trước mình sẽ nói cho phe nào

Cả nhóm nhận một đề nhưng chưa chia phe. Ngay sau khi nhận đề, chọn ngẫu nhiên một người làm người nói thứ nhất. Người đó nói xong rồi thì ngẫu nhiên chọn người thứ hai, sau đó tiếp tục như vậy với những vị trí còn lại. Ai được gọi phải đảm nhận vị trí tiếp theo trong trận (PM -> LO -> DPM vv) và nối tiếp những gì đã diễn ra trước đó.

Bài tập này giải quyết hai vấn đề.

Vấn đề đầu tiên là thói quen chỉ bắt đầu nghĩ về đề sau khi đã biết phe.

Khi giao đề trong lớp, câu hỏi mình thường nghe là: “Anh muốn em chuẩn bị phe ủng hộ hay phản đối?” Biết phe, giúp mình nghĩ ý nhanh hơn. Nhưng muốn thực sự kiểm soát trận đấu, mình phải hình dung được phiên bản mạnh nhất của cả hai phe. Điều này đặc biệt rõ trong thể thức Nghị viện châu Á: một đội có thể phải chọn một trong ba đề chỉ trong vài phút. Nếu không nghĩ được cả ủng hộ lẫn phản đối của từng đề, mình cũng không thể biết đề nào thực sự có lợi.

Vấn đề thứ hai là khả năng linh hoạt trong trận.

Trong một trận bình thường, người chơi rất dễ chỉ tập trung chuẩn bị cho bài của mình. Vì sợ không có đủ nội dung để nói trong bảy phút, chúng ta cố viết thêm ý, thêm cấu trúc, thêm ví dụ. Trong lúc đó, chúng ta lại dành quá ít thời gian để hiểu xem trận đấu đang thực sự đi về đâu.

Ở bài tập này, bạn không biết mình sẽ là ai cho đến khi được gọi. Vì vậy, bạn buộc phải nghe và theo sát toàn bộ trận đấu. Bạn không thể quay về với một bài đã chuẩn bị sẵn. Đến lượt mình, bạn phải biết trận đấu đang ở đâu, vị trí tiếp theo cần làm gì, rồi điều chỉnh góc nhìn cho đúng phe vào đúng thời điểm.

Mục đích là lấy đi chỗ trú ở công việc chuẩn bị, buộc người chơi phải quan sát và phản ứng với các trận đấu đang tiến triển..

Bài tập 2: Trước khi nói, phải biết mình đang thắng hay thua

Bài tập thứ hai vẫn có thể dùng một trận đấu bình thường. Chỉ khác là trước mỗi bài nói, người nói phải trả lời ba câu hỏi trước giám khảo và những người còn lại:

Nói xong, người đó phải tự đánh giá lại: mình đã làm được điều đã đặt ra hay chưa?

Câu trả lời ban đầu có thể sai. Người nói thậm chí có thể chưa biết đội mình đang thắng hay thua. Không sao. Nhưng bạn phải nói được mình đang mắc ở đâu, đang phân vân gì và tại sao? Nếu bạn không nhận biết được những câu hỏi này, bài nói của bạn không thể là bài nói hiệu quả, và bạn cũng sẽ thiếu khả năng để nêu câu hỏi này cho huấn luyện viên, hoặc anh chị lớp trên để tiến bộ.

Khả năng đọc trận là khả năng thiết yếu. Nếu đội đang thắng hay đang thua mà mình vẫn nói cùng một bài, thì bài nói ấy chưa thực sự đáp ứng được với nhu cầu của trận đấu. Mình chỉ đang đưa những gì đã chuẩn bị ra rồi hy vọng nó tình cờ là thứ giám khảo cần.

Trong một trận đấu tập bình thường, áp lực phổ biến và lớn nhất là làm sao có đủ thứ để nói trong bảy phút. Còn việc đọc trận thường chỉ xuất hiện trong phần feedback, khi trận đã xong, kết quả đã có và người chơi không còn cơ hội dùng phán đoán ấy để thay đổi bài nói nữa.

Bài tập này đưa việc đọc trận đấu về đúng thời điểm nó phải diễn ra. Người chơi phải đưa ra phán đoán khi trận vẫn còn mở, chịu trách nhiệm với phán đoán ấy, rồi kiểm tra xem bài nói của mình có thực sự làm được điều mình định làm hay không.

Bài tập 3: Nghe lại bài nói cùng mọi người không chơi tranh biện

Bài tập thứ ba là bài tập tàn nhẫn.

Ghi âm bài nói của mình. Sau đó, đừng chỉ tự nghe lại. Mở nó cho một người không thuộc cộng đồng tranh biện: một người bạn, người thân trong gia đình, hoặc bất kỳ ai không quen với những quy ước mà debater vẫn mặc nhiên chấp nhận. Rồi ngồi cạnh và nhìn họ nghe bài nói ấy.

Họ có muốn nghe không? Họ có hiểu bạn đang muốn nói gì không? Họ có thấy điều đó đáng để quan tâm không? Họ bắt đầu mất tập trung, khó chịu hoặc không còn theo kịp từ đoạn nào?

Khi đang nói, chúng ta thường không nhận ra những điều này. Mình bận nhớ bài, giữ thời gian và cố nói hết những gì đã chuẩn bị. Còn trong cộng đồng tranh biện, người nghe đã phải quá quen với vô số thói quen xấu. Chúng ta nói những câu mà ngoài đời chẳng ai nói. Chúng ta khẳng định luận điểm thay vì chứng minh nó. Chúng ta bảo “đây là cách nên nhìn trận đấu”, nhưng chưa làm gì để thuyết phục người nghe đi theo góc nhìn này.

Vì quá quen với ngôn ngữ của bộ môn, những người cùng chơi đôi khi vẫn có thể tự đoán ra ý mà người nói chưa diễn đạt rõ. Mọi người ngoài cộng đồng sẽ không tự dịch hộ chúng ta như vậy.

Nếu muốn người khác dành bảy phút để nghe mình, mình phải chịu trách nhiệm cho bảy phút đó. Tranh biện không phải là nơi mình mặc nhiên có quyền nói bất cứ thứ gì, rồi nếu đối thủ còn khó nghe hơn thì mình thắng và coi đó là bằng chứng rằng mình đã nói tốt.

Không ai có thể thuyết phục tất cả mọi người. Nhưng mình nên tập để bài nói có thể thuyết phục càng nhiều người càng tốt, chứ không chỉ những người đã quen với cách tranh biện trong circuit của mình. Khi sang những circuit khác, ở Mỹ, Úc hay châu Âu, mình có thể gặp những giám khảo quen với phong cách, cách đặt vấn đề và ngôn ngữ rất khác. Nhưng nếu mình vẫn có thể thuyết phục người nghe bình thường, mình sẽ ít phụ thuộc hơn vào việc giám khảo từ các cộng đồng khác có cùng nền tảng và thói quen với mình. Bài nói càng dễ hiểu cho những người không theo tranh biện, thì khả năng thích nghi và thành công ở những môi trường khác nhau càng cao.

Bài tập 4: Từng câu một

Với bài tập cuối, bạn cần một người nghe có khả năng tranh biện. Đó có thể là huấn luyện viên, một người đi trước hoặc một bạn có chuyên môn khá.

Bạn chỉ được nói từng câu một. Sau mỗi câu, người nghe quyết định bạn được nói tiếp hay phải nói lại. Nếu câu đó khó hiểu, không đưa ý đi xa hơn, dựa trên một điều chưa được chứng minh hoặc khiến người nghe hiểu sai, bạn phải sửa lại trước khi được tiếp tục.

Trong giao tiếp bình thường, không ai nghe mình nói hết bảy phút rồi mới ngồi tổng hợp, sắp xếp lại và cố đoán xem rốt cuộc mình muốn nói gì. Đòi hỏi điều đó ở khán giả là quá xa xỉ.

Người nghe bắt đầu đánh giá mình ngay từ câu đầu tiên. Cách họ hiểu một câu sẽ ảnh hưởng đến cách họ nghe câu tiếp theo. Vì vậy, mình không thể chờ đến phút thứ năm hay phút thứ bảy mới làm rõ ý chính. Ngay từ những câu đầu, người nghe phải biết mình sẽ đi về đâu. Mỗi câu sau phải làm rõ hoặc bổ sung cho câu trước, giúp người nghe tiến thêm một bước.

Bài tập này cho người nói thấy chính xác mình mất người nghe ở đâu. Câu nào khiến họ hiểu sai? Chỗ nào mình đã nhảy qua các bước lập luận? Đoạn nào mình tưởng là thuyết phục được họ, nhưng thực ra mới chỉ đủ để nêu ra kết luận?

Làm chủ một bài nói không có nghĩa là nói hết những gì mình muốn nói. Nó có nghĩa là ở từng thời điểm, mình biết người nghe đang hiểu gì, tin gì, còn vướng ở đâu, và câu tiếp theo phải làm nhiệm vụ gì. Nếu không kiểm soát được quá trình ấy, mình vẫn đang trông chờ vào may mắn: hy vọng rằng đến cuối bài, người nghe sẽ tự ghép mọi thứ lại đúng như mình muốn.

Bài luyện phải bắt đầu từ điểm yếu

Bốn bài tập trên không phải một giáo án hoàn chỉnh. Chúng chỉ tương ứng với bốn vấn đề mình gặp thường xuyên: chỉ biết nghĩ cho phe mình, không theo sát trận đấu, nói mà không chịu trách nhiệm với người nghe, và không kiểm soát được cấu trúc bài nói để tạo ra sự thuyết phục.

Vẫn còn vô số các điểm yếu khác, và mỗi điểm yếu sẽ cần một bài tập khác. Điều quan trọng không phải là ghi lại một danh sách drill rồi thử lần lượt cho đủ. Điều quan trọng là thay đổi cách mình hiểu về qúa trình tập: tìm đúng vấn đề, tách kỹ năng ấy ra, tạo ra một bài tập khiến mình không thể tiếp tục dựa vào thói quen cũ, rồi lặp lại tới khi mình thành công.

Vận động viên ở gần như mọi bộ môn khác đều tập như vậy. Không có lý do gì tranh biện viên lại không thể làm tương tự. Cũng không có lý do gì chúng ta phải tiếp tục tin rằng cách duy nhất để tiến bộ là chơi thêm trận scrim, chờ một người giỏi đến feedback, rồi hy vọng lần sau mọi thứ sẽ tốt hơn.